Motyw buntu
"Sprzeciw, protest, opór" czy też "protestacyjne, często spontaniczne wystąpienie przeciwko jakiejś władzy" - to zaczerpnięta ze słownika języka polskiego definicja buntu. Postaci buntowników odnajdujemy w dziełach z wszystkich epok, od mitologii i Biblii począwszy (Adam i Ewa jako pierwsi buntownicy). Przedstawiani są bardzo różnie: czasem jako bohaterowie, bez których nie byłoby postępu (przypomnijmy sobie Prometeusza), czasem zaś wręcz jako sprawcy nieszczęść ludzkości.
Wobec Boga, bezsensu istnienia, wszechwładzy śmierci, przeciwko dotąd wyznawanym wartościom buntuje się Jan Kochanowski w cyklu "Trenów". Utwory te powstały, gdy pięćdziesięcioletni wówczas poeta przeżył tragedię: w 1579 r. zmarła jego ukochana córka Urszula. Kochanowski - piewca piękna, pochwały życia, Boga; twórca ukształtowany światopoglądowo, religijnie i filozoficznie - w "Trenach" podaje w wątpliwość mądrość Boga, humanistyczne idee cnoty i godności ludzkiej. Świat, w który do tej pory wierzył poeta, legł w gruzach wraz ze śmiercią córki. Tragedia ta dowiodła, że na nic zdały się gromadzone przez całe życie wiedza i doświadczenie. Kochanowski zaczął wątpić we wszelkie wartości moralne, etyczne, filozoficzne, religijne.
W trenach IX, X, XI poeta wyraża wątpliwość bądź buntuje się wobec następujących wartości:
filozofia stoicka - w obliczu śmierci dziecka nie potrafi żyć według jej wskazówek,
nieśmiertelność duszy ludzkiej - "Gdziekolwiek jest, jeśliś jest, lituj mej żałości",
cnota - nie uchroni człowieka od cierpienia,
Bóg - który stworzył taki świat i, zamiast pomagać, biernie patrzy na nieszczęście ludzi,
Śmierć dziecka Kochanowski traktuje jako wyznacznik chaosu, braku ładu w świecie. Poeta wątpi w sens istnienia takiego świata, gdzie śmierć zabiera dziecko, a nie jego rodziców.
Bunt jest ważnym elementem egzystencji bohatera romantycznego. Przeciwko Bogu buntuje się Mickiewiczowski Konrad z "Dziadów cz. III", zbuntowany przeciw światu i niepokorny jest Konrad Wallenrod. Wyrazem buntu cierpiących nędzę i wyzysk, zniewolonych warstw przeciwko ich wyzyskiwaczom jest rewolucja, opisana przez Zygmunta Krasińskiego w "Nie-boskiej komedii".
Bunt był także tematem utworów z drugiej połowy XIX wieku. Drogę buntu obiera bohater "Krzyżaków" Sienkiewicza, Jurand ze Spychowa - buntuje się przeciw Krzyżakom za śmierć swojej żony. Samotnie walczy z Zakonem przez lata - Krzyżacy nazywają go "krwawym psem".
R e k l a m a
R e k l a m a
|
Przeciw konwenansom buntuje się Justyna Orzelska, bohaterka "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. Jej sytuacja bytowa jest dość trudna, należy do zubożałej szlachty. Mieszka wraz z ojcem w Korczynie, nie posiada majątku, razem z Martą zajmuje się gospodarstwem. Justyna przechodzi ewolucję - od naiwnego podlotka do poważnej, odpowiedzialnej, niezależnej, pewnej siebie kobiety. Za sobą ma już pierwszą romantyczną miłość do Zygmunta Korczyńskiego. Jest osobą o wysokim poczuciu własnej wartości. Ma też świadomość swojego miejsca w społeczności domowników i gości w Korczynie. Zdaje sobie sprawę, że dla młodych ludzi pokroju Zygmunta czy Teofila może być tylko zabawką, dlatego wybiera prawdziwe uczucie Jana Bohatyrowicza. Jest pierwszą polską emancypantką w literaturze. Nie boi się pracy, ma własne zdanie, trwały, ugruntowany system wartości. Sama dokonuje wyboru drogi życiowej i decyduje się na bycie żoną chłopa. Tym samym łamie panujący konwenans mówiący, że osoby szlachetnie urodzone nie wiążą się z inną klasą.
Inny bohater "Nad Niemnem", Witold, jako przedstawiciel młodego pokolenia buntuje się przeciwko ustalonemu porządkowi - trwającemu od dwudziestu kilku lat sporowi między dworem a zaściankiem. Witold jest spadkobiercą historii popowstaniowej, chciałby kontynuować idee demokratyczne. Jego ojciec Benedykt, choć postępuje źle, w głębi serca przyznaje rację synowi. Dzięki jego buntowi sam odnajduje dawne wzniosłe poczucie braterstwa wszystkich warstw społecznych w walce o ojczyznę. Dostrzega zmianę samej istoty walki - nie powstanie narodowe, ale praca i utrzymanie ziemi w polskich rękach jest najważniejsze. To istota walki i przeciwstawienie się zaborcy, to forma buntu, jaką pora przyjąć, gdy minął czas wielkich czynów romantycznych.
Z buntem syna przeciw ojcu spotykamy się też w "Chłopach" Władysława Reymonta. Antek wyraża sprzeciw wobec dominacji ojca. Nie chce być parobkiem w gospodarstwie starego Boryny, chce własnej ziemi, własnego gospodarstwa - jest przecież głową rodziny. Wie, że przysługuje mu spadek po matce, dlatego też walczy o swoje prawa. Jako gospodarz byłby pełnoprawnym członkiem wiejskiej społeczności.
Spór z Bogiem wiodą z kolei wrażliwi na ludzką krzywdę poeci, by wymienić choćby Bolesława Leśmiana. W wierszu "Urszula Kochanowska", nawiązującym do Trenów Kochanowskiego - poety, jak wiemy, po przeżytej tragedii również buntującego się przeciw Bogu - Leśmian wyraża niezgodę wobec chrześcijańskiej wizji nieba jako miejsca wiecznej szczęścia i radości. "Niebiańska szczęśliwość" nie rekompensuje tego, co ziemskie, nie jest w stanie wynagrodzić nam utraty ziemskich wartości.
W wierszu "Dusiołek" poeta pokazuje, że Bóg przez stworzenie zła jest podobny do człowieka. Tytułowy Dusiołek staje się symbolem właśnie panującego na świecie zła - będącego dziełem Boga. Przejawem buntu są słowa bohatera utworu - Bajdały, który twierdzi, że stworzenie zła nie było konieczne.
Przeciw panującemu porządkowi świata - w którym ludzie biedni całe życie chodzą boso, a dopiero po śmierci dostają buty - buntuje się Leśmian w wierszu "Trupięgi". To bunt prometejski w obronie człowieka, jego praw i zwyczajów.
Bunt może mieć też postać sprzeciwu wobec ideologii partyjnej. Wyraża go Winston Smith - główny bohater "Roku 1984" Orwella, który dostrzega zakłamanie Partii i nie może pogodzić się z tym, w jaki sposób ogranicza ona wolność obywateli. Jest gotów zrobić bardzo wiele, by obalić istniejący system. Jego bunt jest tak głęboko zakorzeniony, że ani tortury, ani groźba śmierci nie są go w stanie złamać. Sprzeciw wobec Partii wyraża także Julia, nie ma on jednak podłoża ideologicznego. Dziewczyna łamie partyjne zasady dlatego, że lubi się bawić, korzystać z życia. Winston określa to słowami: "Jesteś buntowniczką od pasa w dół".
Źródło: http://motyw_buntu.lektury.gazeta.pl/lekt....ntu.html
Brak komentarzy
